دوفصنامه علمی-ترویجی پژوهشنامه موعود

دوفصنامه علمی-ترویجی پژوهشنامه موعود

ظرفیت فضای مجازی در بستر سازی همگرایی منتظرانِ موعود

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان
1 هیات علمی دانشگاه رازی
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق‌‌‌‌‌،‌ دانشگاه رازی کرمانشاه.
3 دانش آموخته کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق‌‌‌‌‌،‌ دانشگاه رازی کرمانشاه
چکیده
اعتقاد به ظهور منجی، در آموزه‌‌‌‌‌های بسیاری از ادیان‌‌‌‌‌ الاهی به چشم می‌خورد و همین امر‌‌‌‌ می‌تواند به عنوان اصل مشترکی برای اتحاد پیروان این ادیان به کار رود. به همین دلیل، یافتن بستری برای همگرایی منتظران از اهمیت بالایی برخوردار است و لذا فضای مجازی به علت ظرفیت‌‌‌‌‌های بالای خود، از قبیل تسریع در انتقال اطلاعات‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ دسترسی آسان‌‌‌‌‌‌‌ و‌‌‌‌ وسعت مخاطبان؛ بدون تردید یکی از بهترین میدان‌ها برای اثر­گذاری در این امر است. این پژوهش به صورت «توصیفی ـ تحلیلی» نگاشته شده و در پی پاسخ به این پرسش است که نقش فضای مجازی در همگرایی منتظران چیست و چگونه این فضا موجب تقویت یا تضعیف همگرایی منتظران می­گردد؟ نتایج پژوهش‌‌‌‌‌‌‌ حاکی از آن است که فضای مجازی‌‌‌‌ می‌تواند در دو بعد مثبت و منفی تاثیر داشته باشد و سبب «همگرایی» یا «واگرایی» منتظران گردد. به عبارت دیگر، دغدغه­مندان برقراری حکومت مصلح جهانی‌‌‌‌ می‌توانند با بهره­گیری از ظرفیت فضای مجازی، امکان همگرایی منتظرانِ منجی را از طریق اشاعه فرهنگ آینده­پژوهی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ تبیین وظایف منتظران‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ تبلیغات دینی و ... فراهم کنند. از سوی دیگر، فضای مجازی‌‌‌‌ می‌تواند با تردید­افکنی به­واسطه­ مشتبه کردن حق و باطل‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ ایجاد نا­امنی­های اخلاقی و ... سبب به تأخیر‌انداختن همگرایی منتظران، یا ایجاد واگرایی گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The capacity of Cyberspace to create a context for the convergence of the Promised’s expectant people

نویسندگان English

khalil allah ahmdvand 1
Pegāh Amīri 2
Ḥamid-Rezā Shahbāziān 3
1 The faculty member of Rāzi University
2 Graduate student of M.A in Fiqh and Uṣūl (Jurisprudence and the principles of Islamic law) from Rāzi University in Kermānshāh
3 Graduate student of M.A in Fiqh and Uṣūl (Jurisprudence and the principles of Islamic law) from Rāzi University in Kermānshāh
چکیده English

The belief in the coming of a Savior is a common principle among various divine religions, serving as a potential uniting force for followers. Therefore, it is crucial to establish a platform for those anticipating this event to come together. Given its vast capabilities in facilitating information exchange, accessibility, and reaching a wide audience, cyberspace emerges as an ideal arena for influencing this convergence. This study, conducted in a descriptive-analytical manner, aims to explore the role of cyberspace in bringing together those awaiting the Savior, and how it can either strengthen or weaken this convergence. The findings suggest that cyberspace can have both positive and negative impacts, leading to either convergence or divergence among the waiting individuals. In other words, those concerned with establishing a global reformed government can, by utilizing the capacity of cyberspace, provide the possibility of convergence of those waiting for the Savior through the dissemination of a culture of future studies, explanation of the duties of those waiting, religious propaganda, etc. On the other hand, cyberspace can delay the convergence of those waiting or create divergence by casting doubt by confusing right and wrong, creating moral insecurities, etc.

کلیدواژه‌ها English

Messianism
convergence of those waiting
global government of the promised peacemaker
cyberspace
social networks
ترجمه عربی چکیده 

سعة الفضاء الافتراضی فی بناء تلاقی المنتظرین للموعود

خلیل الله أحمدوند[1] / بگاه أمیری[2] / حمید رضا شهبازیان[3]

یمکن رویه الایمان بظهور المنقذ فی تعالیم العدید من الأدیان الإلهیة، ویمکن استخدام هذا الأمر کمبدأً مشترکًا لوحدة أتباع هذه الأدیان. لذلک، فإن إیجاد منصه لتقارب المنتظرین له أهمیة کبیرة، ومن هنا فإن الفضاء الافتراضی بسبب إمکانیاته العالیة، مثل تسریع نقل المعلومات، وسهولة الوصول، ووسعة الجمهور؛ بلا شک یُعتبر أحد أفضل الساحات للتأثیر فی هذا الأمر. هذه الدراسة کُتبت بأسلوب "وصفی - تحلیلی" وتسعی للإجابة على هذا السؤال: ما هو دور الفضاء الافتراضی فی تقارب المنتظرین وکیف یمکن أن یعزز أو یضعف هذا الفضاء تلاقی المنتظرین؟ تشیر نتائج البحث إلى أن الفضاء الافتراضی یمکن أن یؤثر فی بعدین إیجابی وسلبی، ویسبب "تقارب" أو "تباعد" المنتظرین. بعبارة أخرى، یمکن للمهتمین بإقامة حکومة المصلح العالمی أن یستفیدوا من سعة الفضاء الافتراضی لتوفیر إمکانیة تقارب المنتظرین للمنقذ من خلال نشر ثقافة استشراف المستقبل، وتوضیح واجبات المنتظرین، والدعوات الدینیة، وغیرها. من جهة أخرى، یمکن أن یؤدی الفضاء الافتراضی من خلال إثارة الشکوک عبر خلط الحق والباطل، وخلق انعدام الأمان الأخلاقی، إلى تأخیر تقارب المنتظرین أو خلق تباعد.

الکلمات المفتاحیة: انتظار الموعود، تقارب المنتظرین، حکومة المصلح العالمی، الفضاء الافتراضی، الشبکات الاجتماعیة.


 

 

[1]. هیئة التدریس فی جامعة رازی کرمانشاه (المؤلف المسؤول).

[2]. خریج ماجستیر فی الفقه وأصول القانون، جامعة رازی کرمانشاه.

[3]. خریج ماجستیر فی الفقه وأصول القانون، جامعة رازی کرمانشاه.

  1. قرآن

    1. آزادی­احمد­آبادی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ علی؛ فتحعلی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ سعید و خیامی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ عبد­الکریم. تعریف و واکاوی مفهوم سواد رسانه‌ای با آن‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ دین و ارتباطات‌‌‌‌‌‌‌، شماره‌‌‌‌‌‌‌ 28 ، سال 1400.
    2. آسمانی بیگدلی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ امیر‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ و امامیان‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ حسن. شرایط امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی. Pure lif‌ (زندگی ناب)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 5، سال 1395.
    3. امامی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ سید مجید؛ تاج آبادی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ حسین؛ و خورشید نام‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ عباس. موعود­گرایی در غرب‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ از اعتقاد تا انتقاد؛ سیری در مبانی و مفاهیم موعود پژوهی معاصر. مشرق موعود‌‌‌‌‌‌‌،‌ شماره 39، سال 1395.
    4. بیدی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ فاطمه؛ شریفی نیا‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد حسین؛ و حاتمی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد. تأثیر فضای مجازی بر سبک زندگی‌‌‌‌‌‌‌، Pure life‌ (زندگی ناب)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 4، سال 1397.
    5. تاجیک‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد­رضا و کاظمی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ نازنین. رابطه فضای مجازی (اینترنت) با تغییرات فرهنگی و دینی کاربران‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مدیریت فرهنگی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 22، سال 1392.
    6. تقی­پور‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ امیر­عباس؛ محمد­طاهری‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمود­رضا؛ و سلطانی­فر‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد. رابطه سواد رسانه­ای با میزان پذیرش شایعات در بین مخاطبان شبکه­های اجتماعی. دین و ارتباطات‌‌‌‌‌‌‌،‌ شماره 60، سال 1400.
    7. حاجی­خانی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ علی؛ بید­سرخی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ علی. راهکار­های مبارزه با فتنه­های اجتماعی با تکیه بر آیات و روایات. پژوهشنامه معارف قرآنی (آفاق دین)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 15، سال 1392.
    8. حاجی­سلطانی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ رضوانه. شاخصه­های حرکت­های اجتماعی حق و باطل در قرآن. (پایان نامه کارشناسی ارشد). گروه علوم قرآن و حدیث‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ دانشگاه الزهرا (س)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ تهران، سال 1397.
    9. حبیبی­نژاد‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ رضا و حیاتی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ فاطمه. انتظار ظهور منجی آخر­الزمان در ادیان‌‌‌‌‌ الاهی (زرتشت‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ یهود‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مسیحیت). پارسه‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ سال شانزدهم‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 27، سال 1395.
    10. حسینی­آصف‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ حسن، باور شناخت موعود در ادیان و مکاتب مختلف. انتظار موعود‌‌‌‌‌‌‌، شماره 15، سال 1384.
    11. حسینی­صفا‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محسن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ و غیاثوند‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ زهرا، ظرافت­ها و عوامل تأثیرگذار تبلیغ دین در بستر فضای مجازی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ Pure life (زندگی ناب)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 18، سال 1398.
    12. حسینی­بهارانچی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد. فتنه­های آخر­الزمان. بینش آزاد­گان، اصفهان، 1390.
    13. حسینی­مطلق‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمدرضا. راه وصال، پارسیان، قم، 1379.
    14. حیدری­دهکردی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مرضیه، ظرفیت­های فضای مجازی در تربیت دینی نسل جوان.Pure life‌ (زندگی ناب)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 20، سال 1399.
    15. خان­محمدی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ کریم و شاملی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ علی­اکبر، نقش خانواده در رصد و کنترل اخلاقی فرزندان در شبکه­های اجتماعی.‌ دین و ارتباطات‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 60، سال 1400.
    16. رمضانی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمدجواد‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ و برزویی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمدرضا. راهبردهای امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی. Pure life (زندگی ناب)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 15، سال 1397.
    17. سعادت‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ رویا؛ محمدی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ اسفندیار و شیری‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ قاسمعلی، بررسی تأثیر وب و شبکه­های اجتماعی مجازی بر برند­سازی مقصد­های گردشگری (مورد مطالعه: گردشگران خارجی استان خوزستان). (پایان نامه کارشناسی ارشد). رشته مدیریت بازرگانی- بازرگانی بین­الملل؛ دانشکده ادبیات و علوم انسانی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ دانشگاه ایلام. 1396.
    18. سید­رضی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد­بن حسین، نهج­البلاغه، مترجم: محمد دشتی، چاپ الهادی، تهران، 1385.
    19. صادق­نیا‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مهراب و لطفی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد­مهدی، تحلیل کارکردی موعودباوری و نقش آن در تولید همگرایی در ادیان ابراهیمی. انتظار موعود‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 62، سال 1397.
    20. صمدی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ قنبرعلی؛ ‌اندیشۀ انتظار و جهانی ‌شدن‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ فصلنامه علمی پژوهشی انتظار موعود‌‌‌‌‌‌‌، شماره 25 و 26، سال1387.
    21. ضمیری‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمدرضا؛ کارگر‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ رحیم‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ و ملکی راد‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد. کارکرد مهدویت در ارائه الگوی سبک زندگی اسلامی. اسلام و مطالعات اجتماعی‌‌‌‌‌‌‌،‌ شماره 24، سال 1398.
    22. عرب‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مهین، منجی موعود در ادیان‌ بزرگ قبل‌ از اسلام‌، الهیات تطبیقی‌‌‌‌‌‌‌، شماره 11، سال 1393.
    23. عرفان‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ امیر محسن. راهکار­های غلبه پیام مهدوی بر فرهنگ عامه­پسند در رسانه­ها. انتظار موعود‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 43، سال 1392.
    24. عسکر­زاده‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ ملیحه‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ و جوادیان­نیک‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ سمیه، تأثیرات فرهنگی فضای مجازی در عرصه دین.Pure life‌ (زندگی ناب)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 18، سال 1398.
    25. 25. غفاری‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ رحمان؛ مقیمی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ سید محمد و پور­عزت‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ علی­اصغر،‌ الگوی مناسب خط­مشی گذاری حکومت­های اسلامی مبتنی بر آینده موعود‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مدیریت اسلامی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 2، سال 1395.
    26. قاسمی­سیانی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد؛ شیروی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مرجان‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ و اسحاقیان ریزی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ امیر حسین، ضرورت جهاد در شبکه­های اجتماعی فضای مجازی.Pure life‌ (زندگی ناب)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 19، سال 1398.
    27. قنبریان‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محسن، رویکرد استراتژیک به ظهور. انتظار موعود‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 23، سال 1386.
    28. کارگر‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ رحیم، آینده پژوهی مهدوی. انتظار موعود‌‌‌‌‌‌‌،‌ شماره 28، سال 1388.
    29. لطفی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد­مهدی؛ صادق­نیا‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مهراب؛ کلباسی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مجتبی و مفتاح‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ احمد­رضا، نقش موعود باوری در همگرایی ادیان ابراهیمی (رساله دکتری)، رشته مطالعات تطبیقی ادیان (گرایش الهیات مسیحی)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ دانشکده ادیان‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ دانشگاه ادیان و مذاهب‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ تهران.، 1397.
    30. لندرانی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ سارا؛ رسولی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ رویا و پور­شهریاری‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مه­سیما. رابطه بین استفاده از شبکه­های اجتماعی مجازی با رفتار­های پرخطر دانشجویان. (پایان نامه کارشناسی ارشد)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ رشته مشاوره خانواده‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ دانشگاه الزهرا(س)‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ تهران، 1398.
    31. محمدی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شریفه و ذریه‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمد­جواد. موعود باوری به مثابه مبنایی جهان شمول در شکل گیری تمدن اسلامی (از منظر قرآن و کتب مقدس) قرآن‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ فرهنگ و تمدن‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 5، سال 1400.
    32. معمار‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ ثریا؛ عدلی­پور‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ صمد و خاکسار‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ فائزه، شبکه­های اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تاکید بر بحران هویتی ایران). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران‌‌‌‌‌‌‌، شماره 4 ، سال 1391.
    33. مکارم شیرازى‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ ناصر. تفسیر نمونه‏. چاپ دهم، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1371.
    34. 34. ملکی­راد‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ محمود و حسن­زاده‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ حسین. نقش فرهنگ انتظار در تقویت سرمایه اجتماعی. عصر آدینه ویژه هنر موعود‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ سال چهار­دهم‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره34، سال 1400.
    35. مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ دیدار رئیس جمهور و اعضای هیات دولت با رهبر انقلاب‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ پایگاه‌ اطلاع‌رسانی‌ دفتر حفظ و نشر آثار معظم­‌له.

    ‌‌ http://Farsi.khameni.ir/speech.cont?id37578.

    1. میرزایی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ خلیل؛ بهرنگ‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ صدیقی و فاطمه‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ صفری قهرودی. بررسی ویژگی­های ارتباطی شبکه­های اجتماعی اینترنتی و تاثیر‌‌ آن‌ها بر روابط اجتماعی کاربران. مطالعات علوم اجتماعی ایران‌‌‌‌‌‌‌، شماره 37، سال 1392.
    2. نجفی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ فاطمه‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ و واحدی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مهدی. فرصت­های فضای مجازی؛ رویکرد دینی-آموزشی.Pure life‌ (زندگی ناب)‌‌‌‌‌‌‌، شماره 20، سال 1399.
    3. نصری‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ لادن؛ اعظمی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ رضا. جرایم مرتبط با امنیت اخلاقی در فضای مجازی. رهیافت پیشگیری از جرم‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ شماره 2، سال 1396.
    4. هاشم­زادگان‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ علیرضا؛ غلامی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ علیرضا. نقد و بررسی مبانی فقهی سیاسی جمهوری اسلامی ایران در پالایش فضای مجازی (فیلترینگ). دین و ارتباطات‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ سال بیست و هشتم‌‌‌‌‌‌‌، شماره 60، سال 1400.
    5. هاشمی­شهیدی‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ اسدالله. ظهور حضرت مهدیG از دیدگاه اسلام و مذاهب و ملل جهان، مسجد مقدس جمکران، قم، 1384.
    6. ورنر سورین‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ جیمز تانکارد. نظریه‌های ارتباطات‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ مترجم: علیرضا دهقان‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌ موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، تهران، 1381.
    7. هیک‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌‌‌ جان، فلسفه دین، مترجم‌‌‌‌‌‌:‌‌‌‌‌‌‌ بهزاد سالکی، انتشارات بین المللی الهدی، چاپ چهارم، تهران، 1390.
    8. در انتظار خورشید‌‌‌‌‌‌‌،‌‌‌‌‌ ‌‌وظایف‌ منتظران.

    https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4303/34829/

    1. مقوله مهدویت و اعتقاد به منجی. http://313adine.ir/question/